Posted tagged ‘neolit’

Słownik Archeologii Wysp Brytyjskich: Ziemna konstrukcja liniowa (ang. linear earthwork)

03/02/2009

Ilustr. 1. Wał Offy na wzgórzu Llanfair w hrabstwie Shropshire, Anglia. Widać imponujący, dobrze zachowany zachodni wał i wschodni rów.

Ilustr. 1. Wał Offy na wzgórzu Llanfair w hrabstwie Shropshire, Anglia. Widać imponujący, dobrze zachowany zachodni wał i wschodni rów.

Słownik Archeologii Wysp Brytyjskich:

Ziemna konstrukcja liniowa

(ang. linear earthwork)

uniwersalna nazwa określająca wszystkie stanowiska czy obiekty archeologiczne w Irlandii i Wielkiej Brytanii wykonane głównie przez wykopanie ziemi (rowy) i spiętrzenie ziemi (wały), które mają podłużne, liniowe formy. Są to często względnie niewielkie obiekty o długości od kilkudziesięciu do kilkuset metrów, ale niekiedy nawet kilku czy kilkudziesięciu i więcej kilometrów, takie jak np. tzw. kursusy (ang. cursuses), przypuszczalnie rytualne konstrukcje neolityczne w formie alej z najbardziej znanym kursusem w Stonehenge (ang. the Stonehenge Cursus), datowanym radiowęglowo na lata 3630 – 3375 p.n.e. (ilustr. 2, 3).


Ilustr. 2. Schematyczny plan części tzw. Zabytku Światowego Dziedzictwa Kulturowego Stonehenge (ang. Stonehenge World Heritage Site) przedstawiający kursus w Stonehenge (opisany jako “The Cursus”), słynny krąg Stonehenge, krąg znany jako Woodhenge, przypuszczalną aleję ceremonialną z epoki brązu (opisaną jako “The Avenue”; najprawdopodobniej ziemną konstrukcję krzywoliniową (ang. curvilinear earthwork) oraz liczne tzw. długie (ang. long barrows) i koliste (ang. round barrows) kurhany grobowe.

Ilustr. 2. Schematyczny plan części tzw. Zabytku Światowego Dziedzictwa Kulturowego Stonehenge (ang. Stonehenge World Heritage Site) przedstawiający kursus w Stonehenge (opisany jako “The Cursus”), słynny krąg Stonehenge, krąg znany jako Woodhenge, przypuszczalną aleję ceremonialną z epoki brązu (opisaną jako “The Avenue”; najprawdopodobniej ziemną konstrukcję krzywoliniową (ang. curvilinear earthwork) oraz liczne tzw. długie (ang. long barrows) i koliste (ang. round barrows) kurhany grobowe.

Ilustr. 3. Zdjęcie lotnicze części tzw. Zabytku Światowego Dziedzictwa Kulturowego Stonehenge. Widok od strony południowo-wschodniej. Widać krąg  Stonehenge i kursus w Stonehenge (na zdjęciu na prawo od kręgu Stonehenge).

Ilustr. 3. Zdjęcie lotnicze części tzw. Zabytku Światowego Dziedzictwa Kulturowego Stonehenge. Widok od strony południowo-wschodniej. Widać krąg Stonehenge i kursus w Stonehenge (na zdjęciu na prawo od kręgu Stonehenge).

Najbardziej znaną ziemną konstrukcją liniową w Irlandii jest tzw. Wał Czarnej Świni (ang. Black Pig’s Dyke), skonstruowany na granicy pomiędzy irlandzkimi prowincjami Ulster i Connacht, pochodzący przypuszczalnie z wczesnej fazy późnej epoki żelaza (datowany na podstawie dat radiowęglowych na okres od 390 – 30 p.n.e.). Wał Czarnej Świni tworzyło prawdopodobnie kilka odcinków kilkukilometrowych fortyfikacji złożonych z rowów, wałów i palisad (o łącznej szerokości dochodzącej do 24 m) usytuowanych na przesmykach pomiędzy torfowiskami i jeziorami.

Najbardziej znaną ziemną konstrukcją liniową z Wielkiej Brytanii (poza fortyfikacjami należącymi do Wału Hadriana) jest tzw. Wał Offy (ang. Offa’s Dyke). Tzw. Wał Offy to wielokilometrowe pozostałości odcinków fortyfikacji ziemnych, składających się z wału (od strony zachodniej) i rowu (od strony wschodniej), o łącznej szerokości dochodzącej do 20 m, zbudowane pomiędzy naturalnymi przeszkodami terenowymi w pobliżu współczesnej granicy pomiędzy Walią i Anglią. Przypuszczalnie większa część tzw. Wału Offy powstała z rozkazu króla Offy, władcy Mercji, jednego z królestw anglosaskich w Brytanii, panującego w latach 757 – 796 n.e., jako fortyfikacja wyznaczająca granicę między królestwem Mercji a walijskim królestwem Powys (ilustr. 1, 4).


Ilustr. 4. Odcinek Wału Offy w okolicy Clun,w hrabstwie Shropshire, Anglia. Widać dobrze zachowany zachodni wał i wschodni rów.

Ilustr. 4. Odcinek Wału Offy w okolicy Clun,w hrabstwie Shropshire, Anglia. Widać dobrze zachowany zachodni wał i wschodni rów.

Copyright by toderen, 2009

Reklamy

Krótki opis zabytków archeologicznych Wzgórza Tara

22/01/2009

Ilustr. Wzgórze Tara, Irlandia. Zdjęcie lotnicze, widok od północnego zachodu. Ponumerowano główne zabytki opisane w artykule.

Ilustr. 1. Wzgórze Tara, Irlandia. Zdjęcie lotnicze, widok od północnego zachodu. Ponumerowano główne zabytki opisane w artykule.

Opis zabytków archeologicznych widocznych na ilustracji w artykule “Zabytki archeologiczne Wzgórza Tara”


Ilustr. 2. Trójwymiarowy model Wzgórza Tara i zabytków archeologicznych, które się na nim znajdują, stworzony na podstawie szczegółowych pomiarów przeprowadzonych w terenie. Widok od strony północno-zachodniej.

Ilustr. 2. Trójwymiarowy model Wzgórza Tara i zabytków archeologicznych, które się na nim znajdują, stworzony na podstawie szczegółowych pomiarów przeprowadzonych w terenie. Widok od strony północno-zachodniej.

Ilustr. 1. Wzgórze Tara, Irlandia. Zdjęcie lotnicze, widok od północnego zachodu. Ponumerowano główne zabytki opisane w artykule. Kolejno od południa (prawy górny róg) są to:


1. “Gród Laoghaire’a” (prawdopodobnie rytualne prehistoryczne koliste miejsce otoczone rowem wewnętrznym i wałem o łącznej średnicy ok. 130 m)

2. “Gród Królewski” (przypuszczalnie wielkie rytualne prehistoryczne owalne miejsce otoczone rowem wewnętrznym i wałem, o wymiarach ok. 310 na 210 m, zajmujące powierzchnię ok. 7 ha)

3. “Dom Cormaca” (prawdopodobnie wczesnośredniowieczne dwuwałowe grodzisko pierścieniowe o łącznej średnicy 73 m)

4. “Siedziba Królewska” (przypuszczalnie duży prehistoryczny kurhan pierścieniowy)

5. “Kurhan Zakładników” (neolityczny megalityczny mały grób korytarzowy z kamiennym kurhanem, przykrytym późniejszym ziemnym płaszczem zawierającym pochówki z epoki brązu, o średnicy 21 m i wysokości 3,5 m)

6. “Gród Synodów” (wielofazowe stanowisko archeologiczne zawierające prehistoryczny mały kurhan pierścieniowy, pozostałości prehistorycznych kolistych budowli drewnianych, prawdopodobnie rytualnych, ślady części kręgu z drewnianych słupów, przypuszczalnie rytualnego oraz czterowałowe grodzisko pierścieniowe datowane na lata 300 – 500 n.e. o łącznej średnicy 83 m)

7. “Sala uczt” (być może prehistoryczna ceremonialna aleja czy prehistoryczny kursus, składający się z dwóch wałów o długości 203 m i szerokości 30 m)

8. “Gród Gráinne” (duży prehistoryczny kurhan pierścieniowy o łącznej średnicy ok. 70 m, z trzema pobliskimi kurhanami i pięcioma kolistymi obiektami położonymi na północ)

9. “Opadające Rowy” (dwa duże prehistoryczne kurhany pierścieniowe – północny (o łącznej średnicy 80 m) i południowy (o łącznej średnicy 57 m) z dwoma małymi kurhanami pierścieniowymi, trzema małymi kopcami znajdującymi się pomiędzy nimi oraz ośmioma małymi kopcami wzniesionymi jeden za drugim na zachodnim grzbiecie wzgórza na południe od kurhanu południowego – grzbiet widoczny lepiej na ilustr. 2).


Copyright by toderen, 2009


Więcej szczegółowych informacji w artykule „Zabytki archeologiczne Wzgórza Tara”

Słownik Archeologii Wysp Brytyjskich: Kurhan pierścieniowy (ang. ring barrow, ring cairn)

20/01/2009

Il. 1

Il. 1. Wzgórze Tara, Irlandia. Zdjęcie lotnicze, widok od południowego wschodu. Widać część wierzchołka wzgórza z dwoma połączonymi zabytkami archeologicznymi: tzw. „Domem Cormaca”, prawdopodobnie dwuwałowym grodziskiem pierścieniowym (po prawej) i tzw. ”Siedzibą Królewską”, przypuszczalnie dużym prehistorycznym kurhanem pierścieniowym (po lewej).

Słownik Archeologii Wysp Brytyjskich: Kurhan pierścieniowy

(ang. ring barrow, ring cairn)

Kurhan pierścieniowy to nazwa jednego z typów prehistorycznej konstrukcji grobowej w Irlandii i Wielkiej Brytanii, ogólnie nazywanej kurhanem. Kurhan to kopiec grobowy wzniesiony z ziemi lub kamieni nad grobem (lub grobami), będący monumentalną mogiłą czy pomnikiem grobowym.

Określenie „kurhan pierścieniowy” ma dwa znaczenia: wąskie i szerokie.

Jako kurhan pierścieniowy określa się zwykle konstrukcję grobową, która składa się z wału, zbudowanego z kamieni (ang. ring cairn) albo z ziemi (ang. ring barrow) otaczającego płaski centralny obszar z pojedynczym pochówkiem lub kilkoma pochówkami. Taki zespół grobowy w zasadzie nie jest kurhanem, ponieważ nie posiada kopca grobowego usypanego nad pochówkiem i powinno się go raczej nazywać wałowym pierścieniowym zespołem grobowym, ale nazwa „kurhan pierścieniowy” jest powszechnie akceptowana. To właśnie kurhan pierścieniowy sensu stricte. Niektóre brytyjskie neolityczne kamienne kurhany pierścieniowe posiadają także kamienne obstawy oraz otoczone są koncentrycznymi kamiennymi kręgami (il. 2).


Il. 2. Schematyczny plan jednego z neolitycznych typowych kurhanów pierścieniowych znalezionych w Wielkiej Brytanii. Centralne pochówki znajdowały się w środku płaskiego obszaru otoczonego przez szeroki pierścieniowy wał z kamieni. Kolorem czarnym zaznaczono kamienie dwóch obstaw kamiennych i zewnętrznego kręgu kamiennego.

Il. 2. Schematyczny plan jednego z neolitycznych typowych kurhanów pierścieniowych znalezionych w Wielkiej Brytanii. Centralne pochówki znajdowały się w środku płaskiego obszaru otoczonego przez szeroki pierścieniowy wał z kamieni. Kolorem czarnym zaznaczono kamienie dwóch obstaw kamiennych i zewnętrznego kręgu kamiennego.

Załóżmy – w celu wyjaśnienia szerokiego znaczenia terminu „kurhan pierścieniowy” – że typowy kurhanowy zespół grobowy składa się z:

– centralnie umieszczonego grobu inhumacyjnego lub kremacyjnego, który znajduje się pod powierzchnią terenu, na którym wzniesiono kurhan

– usypanego nad tym grobem ziemnego kopca grobowego w kształcie kopuły

– rowu otaczającego kopiec grobowy

– wału zewnętrznego (il. 3)


Il. 3. Schematyczny plan i przekrój rekonstrukcji typowego grobu z kolistym kurhanem ziemnym z epoki brązu, pochodzącego z Wysp Brytyjskich, nazywanego kurhanem w kształcie odwróconej misy  (kurhanem kopułowym) z rowem i zewnętrznym wałem (ang. bowl barrow with ditch and outer bank).

Il. 3. Schematyczny plan i przekrój rekonstrukcji typowego grobu z kolistym kurhanem ziemnym z epoki brązu, pochodzącego z Wysp Brytyjskich, nazywanego kurhanem w kształcie odwróconej misy (kurhanem kopułowym) z rowem i zewnętrznym wałem (ang. bowl barrow with ditch and outer bank).

Łatwo zauważyć, że centralny kopiec grobowy jest tylko jednym z elementów złożonego kurhanowego zespołu grobowego (czy kurhanowej konstrukcji grobowej), który w uproszczeniu nazywa się kurhanem (grobem kurhanowym).

W sprzyjających okolicznościach zarówno kopiec grobowy z grobem, jaki i rów z wałem mogły przetrwać tysiące lat, zmienione tylko częściowo przez czynniki naturalne i ludzi (dotyczy to np. „Siedziby Królewskiej” na irlandzkim Wzgórzu Tara, która jest prawdopodobnie prehistorycznym kurhanem – il. 1).

W niesprzyjających okolicznościach, zarówno kurhan, jak i wał (a w bardzo niesprzyjających warunkach wszystkie elementy kurhanowego zespołu grobowego) znikają bez śladu – np. z powodu intensywnej, głębokiej orki. Jedynymi pozostałościami takiego zespołu grobowego jest zasypana dolna część rowu otaczającego kopiec (który można często zidentyfikować dzięki badaniom geofizycznym i zdjęciom lotniczym) oraz dolna część grobu w środku obszaru otoczonego przez ten rów (il. 4).


Il. 4. Schematyczny plan i przekrój pozostałości kurhanu kopułowego z rowem i zewnętrznym wałem, którego rekonstrukcję przedstawiono na il. 2, po usunięciu humusu (wierzchniej warstwy ziemi zniszczonej przez orkę). Widać resztki centralnego grobu i otaczającego go rowu pierścieniowego.

Il. 4. Schematyczny plan i przekrój pozostałości kurhanu kopułowego z rowem i zewnętrznym wałem, którego rekonstrukcję przedstawiono na il. 3, po usunięciu humusu (wierzchniej warstwy ziemi zniszczonej przez orkę). Widać resztki centralnego grobu i otaczającego go rowu pierścieniowego.

Niektórzy archeolodzy interpretują taką konstrukcję grobową jako kurhanowy zespół grobowy bez kopca grobowego, otoczony jedynie – jak pierścieniem – rowem oraz przypuszczalnie wałem (który nie zachował się) i nazywają go kurhanem pierścieniowym (ang. ring barrow) na podstawie zakładanego podobieństwa do typowego kurhanu pierścieniowego (il. 2). Pomijając kwestię nazewnictwa, można czasami rzeczywiście przypuszczać, że w takich przypadkach mamy do czynienia z kurhanami pierścieniowymi, gdzie jedynymi elementami oddzielającymi grób od otoczenia były pierścieniowe rowy albo pierścieniowe wały albo pierścieniowe rowy z zewnętrznymi wałami.

Wielokrotnie, zwłaszcza we wschodniej Irlandii, odkrywa się tylko pozostałości zasypanych rowów pierścieniowych. Świadczy to prawdopodobnie o tym, że centralne groby, które umieszczano w samych kurhanach, a nie pod kurhanami, uległy całkowitemu zniszczeniu. W takich przypadkach większość archeologów używa z ostrożności ogólnego określenia „rów pierścieniowy” (ang. ring ditch), ponieważ nie jest pewne, czy była to konstrukcja grobowa czy obiekt związany z osadą lub domem (il. 5).


Il. 5. Schematyczny plan i przekrój pozostałości kurhanu kopułowego z rowem i wałem zewnętrznym, przykrywającego grób umieszczony w kurhanie na poziomie pierwotnej powierzchni ziemi, który został całkowicie zniszczony przez orkę. Stan po usunięciu warstwy ornej ziemi. Nie zachowały się, oprócz pierścieniowego rowu, żadne zabytki archeologiczne umożliwiające identyfikację i datowanie tego obiektu archeologicznego, który został określony ogólnie jako „rów pierścieniowy” (ang. ring ditch).

Il. 5. Schematyczny plan i przekrój pozostałości kurhanu kopułowego z rowem i wałem zewnętrznym, przykrywającego grób umieszczony w kurhanie na poziomie pierwotnej powierzchni ziemi, który został całkowicie zniszczony przez orkę. Stan po usunięciu warstwy ornej ziemi. Nie zachowały się, oprócz pierścieniowego rowu, żadne zabytki archeologiczne umożliwiające identyfikację i datowanie tego obiektu archeologicznego, który został określony ogólnie jako „rów pierścieniowy” (ang. ring ditch).

Określenie „kurhan pierścieniowy” stało się tak popularne wśród archeologów irlandzkich, że zaczęli nazywać kurhanami pierścieniowymi wszystkie prehistoryczne kurhany, które są otoczone pierścieniowym rowem (lub rowami) i wałem (lub wałami) (czy nawet pojedynczym rowem lub pojedynczym wałem) oraz posiadają, najczęściej ziemne, często niewysokie, zazwyczaj koliste kopce przykrywające groby. Jest to pewne nieporozumienie, ale ogólnie akceptowane. To właśnie „kurhany pierścieniowe” w szerokim znaczeniu tego określenia.

Kurhany pierścieniowe wznoszono w Irlandii i Wielkiej Brytanii nad grobami inhumacyjnymi i ciałopalnymi od młodszej epoki kamienia (neolitu) do epoki żelaza włącznie. Szczególnie często wznoszono pierścieniowe kurhany grobowe w epoce brązu i żelaza, gdy pochówki pojedyncze stanowiły znaczącą większość pochówków. Kurhany pierścieniowe mogą znacznie różnić się rozmiarami, ale duże kurhany pierścieniowe nie zawierają bogato wyposażonych pochówków.

Kurhany pierścieniowe tworzyły czasami cmentarzyska kurhanowe, gdzie kurhany o różnych kształtach usytuowano albo w rzędach (jeden obok drugiego) (cmentarzyska rzędowe) albo skupiono wokół centralnego, głównego kurhanu (cmentarzyska rdzeniowe) albo też wznoszono w sposób przypadkowy (cmentarzyska rozproszone).

Copyright by toderen, 2009

Słownik Archeologii Wysp Brytyjskich: Miejsce otoczone konstrukcją (ang. enclosure)

03/01/2009

Ilustr. Wzgórze Tara, Irlandia. Zdjęcie lotnicze wierzchołka wzgórza, widok od strony północnej. Widać Ráith na Ri czyli tzw. „Gród Królewski” - wielkie, przypuszczalnie późnoprehistoryczne, miejsce na wierzchołku wzgórza otoczone owalnym wałem i rowem wewnętrznym, o pow. ok. 7 ha, służące prawdopodobnie celom religijnym. Wewnątrz „Grodu Królewskiego” widać tzw. „Kurhan Zakładników”, neolityczny megalityczny grób kurhanowy, datowany na ok. 3000 p.n.e., z licznymi pochówkami z nadbudowanego ziemnego płaszcza kurhanu z epoki brązu, z przełomu 3 i 2 tysiąclecia p.n.e. (u dołu ilustracji) oraz dwie połączone ze sobą konstrukcje - tzw. „Siedzibę Królewską” (prawdopodobnie prehistoryczny pierścieniowy kurhan grobowy, po prawej) i tzw. „Dom Cormaca” (prawdopodobnie grodzisko pierścieniowe z 1 tys. n.e., po lewej).

Ilustr. Wzgórze Tara, Irlandia. Zdjęcie lotnicze wierzchołka wzgórza, widok od strony północnej. Widać Ráith na Rí czyli tzw. „Gród Królewski” - wielkie, przypuszczalnie późnoprehistoryczne, miejsce na wierzchołku wzgórza otoczone owalnym wałem i rowem wewnętrznym, o pow. ok. 7 ha, służące prawdopodobnie celom religijnym. Wewnątrz „Grodu Królewskiego” widać tzw. „Kurhan Zakładników”, neolityczny megalityczny grób kurhanowy, datowany na ok. 3000 p.n.e., z licznymi pochówkami z nadbudowanego ziemnego płaszcza kurhanu z epoki brązu, z przełomu 3 i 2 tysiąclecia p.n.e. (u dołu ilustracji) oraz dwie połączone ze sobą konstrukcje - tzw. „Siedzibę Królewską” (prawdopodobnie prehistoryczny pierścieniowy kurhan grobowy, po prawej) i tzw. „Dom Cormaca” (prawdopodobnie grodzisko pierścieniowe z 1 tys. n.e., po lewej).

Miejsce otoczone konstrukcją

(ang. enclosure)

w skrócie: miejsce otoczone – uniwersalna nazwa określająca wszystkie stanowiska czy obiekty archeologiczne znajdujące się w Irlandii i Wielkiej Brytanii, które są miejscami otoczonymi przez specjalnie wykonane w tym celu konstrukcje, takie jak rowy, wały, kręgi kamienne czy drewniane, płoty, palisady lub mury. Nazwa „enclosure” w j. angielskim odnosi się zarówno do miejsca otoczonego konstrukcją zbudowaną przez ludzi, jak i do samej konstrukcji otaczającej takie miejsce.

Terminu tego używa się najczęściej jako określenia ogólnego w przypadku, kiedy brakuje źródeł archeologicznych umożliwiających identyfikację funkcji danego stanowiska czy obiektu archeologicznego otoczonego konstrukcją, lub też istnieją wśród archeologów kontrowersje, co do jego identyfikacji i interpretacji. Często są to miejsca łączone z prehistorycznymi rytuałami religijnymi, ale wiele z nich to także konstrukcje związane z osadami.

Najbardziej znanym miejscem otoczonym w Irlandii jest Ráith na Rí (co oznacza w irlandzkim języku celtyckim „Gród Królewski”) na Wzgórzu Tara w hrabstwie Meath. Jest to w wielka, w przybliżeniu owalna, konstrukcja ziemna zbudowana na wierzchołku Wzgórza Tara, mierząca ok. 310 m na osi północ – południe i ok. 210 m na osi wschód – zachód, składająca się z wału i wewnętrznego rowu o głębokości do 3 m oraz najwyższej części wierzchołka wzgórza o powierzchni ok. 7 ha, otoczonej przez ten rów i wał. Włączenie do tej budowli wcześniej zbudowanych kurhanów grobowych, wykopanie rowu od strony wewnętrznej, usytuowanie wejścia od strony wschodniej oraz podobieństwo do późnoprehistorycznych obiektów archeologicznych znanych z Irlandii i prehistorycznych kręgów (ang. henges) z Wielkiej Brytanii przemawia za identyfikacją „Grodu Królewskiego” jako prehistorycznego miejsca służącego celom religijnym.

Copyright by toderen, 2009

Krótki wstęp do archeologii Irlandii

12/12/2008

Krótkie wprowadzenie do prehistorii i wczesnego okresu historycznego w Irlandii


środkowa epoka kamienia (mezolit) (ok. 8000 – 4000 p.n.e.)


młodsza epoka kamienia (neolit) (ok. 4000 – 2400 p.n.e.)


epoka brązu (ok. 2400 – 600/500 p.n.e.)


epoka żelaza (ok. 600/500 p.n.e. – 400 n.e.)

– wczesna epoka żelaza (ok. 600/500 p.n.e. – 300 p.n.e.)

– późna (celtycka) epoka żelaza (ok. 300 p.n.e. – 400 n.e.)


wczesne średniowiecze (ok. 400 n.e. – 1170 r. n.e.)

– okres wczesnochrześcijański (ok. 400 n.e. – 800 n.e)

– okres wikiński (ok. 800 – 1170 n.e.)


Środkowa epoka kamienia (ok. 8000 – 4000 p.n.e.)


Najstarsze zabytki archeologiczne odkryte w Irlandii wskazują, że pierwsi ludzie – myśliwi i rybacy posługujący się narzędziami kamiennymi – zaczęli osiedlać się w Irlandii po zakończeniu epoki lodowcowej, czyli ponad 9 tysięcy lat temu. Okres ten, trwający prawie 4 tysiące lat, nazywa się mezolitem, czyli środkową epoką kamienia.


Młodsza epoka kamienia (ok. 4000 – 2400 p.n.e.)


Około 6 tysięcy lat temu, przybyli do Irlandii pierwsi rolnicy, przypuszczalnie częściowo z kontynentalnej części Europy, którzy wprowadzili uprawę zbóż oraz hodowlę zwierząt. Czas istnienia pierwszych rolniczych wspólnot (ok. 4000 – 2400 p.n.e.) nazwano młodszą epoką kamienia, czyli neolitem. Neolityczni rolnicy irlandzcy stworzyli dobrze zorganizowane i prosperujące społeczności, które pozostawiły po sobie imponujące cmentarzyska kurhanowych grobowców megalitycznych, to jest grobów budowanych z wielkich bloków kamienia.

Najbardziej znanym i tłumnie odwiedzanym przez turystów z całego świata jest grobowiec w miejscowości Newgrange nad rzeką Boyne, w hrabstwie Meath, w odległości ok. 50 kilometrów na północ od Dublina. Ten, w przybliżeniu kolisty, ziemno-kamienny kurhan, o przeciętnej średnicy ok. 80 metrów i wysokości ok. 11 metrów, powstał pomiędzy 3300 a 2900 p.n.e. Kurhan przykrywa 20-metrowy korytarz z wejściem, nad którym skonstruowano świetlik, prowadzący do komory grobowej w formie krzyża o długości 4 metrów. Każdego roku, 21 grudnia, promienie wschodzącego słońca przechodzą przez świetlik i oświetlają komorę grobową. Tak zwaną obstawę wyznaczającą obwód kurhanu, korytarz i komorę grobową zbudowano z kilkuset bloków i płyt kamiennych, z których niektóre ważą ponad 5 ton. Część bloków ozdobiono rytymi symbolami megalitycznymi, będącymi jednymi z najpiękniejszych przykładów sztuki megalitycznej na świecie.


Epoka brązu (ok. 2400 – 600/500 p.n.e.)


W okresie późnego neolitu ludzie coraz częściej zaczęli stosować do wyrobu narzędzi i ozdób miedź. Przez wprowadzenie stopu miedzi z cyną powstał brąz. Z biegiem czasu zaczęto masowo używać brązowych ozdób, narzędzi i broni. Epoka brązu w Irlandii była okresem intensywnych kontaktów z Brytanią i kontynentalną Europą oraz dalszego rozwoju społeczeństwa irlandzkiego. Świadczą o tym między innymi wspaniałe złote ozdoby i inne przedmioty, zwłaszcza z późnej epoki brązu, tzw. fazy Dowris (ok. 900 – 500 p.n.e.), eksponowane w Irlandzkim Muzeum Narodowym w Dublinie. Wiele z nich znaleziono w irlandzkich torfowiskach, które umożliwiły także zachowanie dużej ilości zabytków z materiałów organicznych. Niektóre założenia grobowe i rytualne czy kamienne grodziska z epoki brązu należą do unikalnych w skali światowej budowli. Jedną z nich jest słynna forteca Dún Aonghasa, zbudowana prawdopodobnie w epoce brązu, na klifie Inishmore, jednej z wysp Aran, leżących na Atlantyku w pobliżu zachodniego wybrzeża Irlandii.


Epoka żelaza (ok. 600/500 p.n.e. – 400 n.e.)


W pierwszych stuleciach 1 tysiąclecia p.n.e. w kontynentalnej części Europy upowszechniono obróbkę żelaza, które niemal całkowicie zastąpiło brąz do wyrobu narzędzi i broni. Żelazne wyroby dotarły także do Irlandii i nauczono się je wykonywać na miejscu, korzystając z lokalnych rud żelaza. Archeolodzy nie potrafią jednak powiedzieć, kiedy dokładnie się to stało. Druga połowa 1 tysiąclecia p.n.e. i pierwsze wieki naszej ery, zwłaszcza lata pomiędzy 600 a 300 p.n.e. (wczesna epoka żelaza), to najbardziej tajemniczy okres irlandzkiej prehistorii. Najbardziej spektakularnym znaleziskiem archeologicznym pochodzącym z tego okresu jest jedyny znany na świecie drewniany krąg rytualny w układzie amfiteatralnym w Lismullin (ok. 520 – 370 p.n.e.), odkryty przez polskiego archeologa Krzysztofa Kmiecika w 2007.

Niektórzy z archeologów łączą znajomość obróbki żelaza z przybyciem wojowniczych Celtów (być może ok. 400 p.n.e.), którzy podporządkowali sobie miejscową ludność. Inni uważają, że Celtowie mieszkali w Irlandii od dawna (na co wskazują ciekawe wyniki badań DNA łączące Irlandczyków z Baskami z północnej Hiszpanii), a umiejętność wytopu i obróbki żelaza przejęli drogą kontaktów handlowych i wymiany intelektualnej z ludami Brytanii i kontynentalnej Europy. Mało jest dowodów pozwalających precyzyjnie datować pierwsze żelazne narzędzia i broń znalezione w Irlandii, jednak uważa się, że większość pochodzi z okresu od ok. 300 p.n.e do ok. 100 n.e. Archeolodzy przeważnie zgadzają się, że od ok. 300 p.n.e. Celtowie czy też lud uległy wpływom Celtów zamieszkiwał całą Irlandię, choć zaskakująco mało jest archeologicznych stanowisk osadniczych czy grobów, które mogą to poświadczyć. Okres od ok. 300 p.n.e., obejmujący także pierwsze stulecia naszej ery (aż do ok. 400 n.e.) często nazywa się w Irlandii celtycką epoką żelaza.

Wydaje się, w późnej epoce brązu i w epoce żelaza doszło do wielu przemian społecznych, o czym mogą świadczyć liczne ufortyfikowane osady czy grody budowane w obronnych miejscach, miejsca rytualne czy wielokilometrowe fortyfikacje graniczne, takie jak Wał Czarnej Świni (ang. the Black Pig’s Dyke). Najważniejszymi z nich są tzw. siedziby królewskie, znane z wczesnośredniowiecznych źródeł pisanych jako przedchrześcijańskie centra władzy i zgromadzeń, mieszczące także królewskie cmentarze. Należą do nich: Navan (Navan Fort) zwane w celtyckim języku irlandzkim Emain Macha, Knockaulin (Dún Ailinne), Rathcroghan (Cruachain) oraz Tara (Temair) w hrabstwie Meath, położona na dominującym nad okolicą wzgórzu, ok. 40 kilometrów na północny zachód od Dublina, która uważana jest za duchową stolicę Irlandii. Cała wyspa była przypuszczalnie już w tym czasie – podobnie jak we wczesnym średniowieczu – podzielona na bardzo wiele małych, rywalizujących ze sobą królestw.

Istnieje kilka greckich i rzymskich źródeł pisanych z tego okresu odnoszących się do Irlandii i zamieszkujących ją ludzi. W większości bazowały na szczegółowych informacjach dostarczanych przez kupców czy rzymskich szpiegów wojskowych. Rzymianie jednak, nawet jeśli rozważali podbicie Zielonej Wyspy, nigdy tego nie uczynili.


Wczesne średniowiecze (ok. 400 – 1170 n.e.)


Irlandczycy – określani w języku łacińskim jako Scotti (stąd Szkocja) – dołączyli do ludów, które zaczęły atakować i rabować rzymską Brytanię pod koniec IV i na początku V w. n.e. Skolonizowali także zachodnie tereny północnej Szkocji, tworząc królestwo Dalriady. Początek chrystianizacji Irlandii również przypada na V w. n.e.

Czasami używa się terminu okres wczesnochrześcijański na określenie pierwszych stuleci wczesnego średniowiecza – od ok. 400 do 800 n.e.

Tradycyjnie chrzest Zielonej Wyspy przypisuje się św. Patrykowi, patronowi Irlandii, chociaż źródła średniowieczne wymieniają kilku misjonarzy działających w tym czasie. W V i VI w. n.e. powstały pierwsze irlandzkie klasztory, np. opactwa w malowniczym Glendalough w Górach Wicklow, położonym na południe od Dublina czy Clonmacnoise nad rzeką Shannon w hrabstwie Offaly. Interesujące są niektóre zabytki związane z klasztorami, takie jak tzw. wielkie krzyże ze scenami ewangelicznymi, okrągłe wieże kamienne oraz niezwykłe dzieła literatury i sztuki wczesnośredniowiecznej, jak na przykład “Księga z Kells” (ang. “Book of Kells”). Mnisi irlandzcy działali niezwykle prężnie, zakładając klasztory, ucząc łaciny i nawracając na chrześcijaństwo w królestwie Dalriada w zachodniej Szkocji, w królestwie Piktów zajmującym większość obszaru dzisiejszej Szkocji, w królestwach Anglosasów w Anglii oraz w Państwie Franków.

Oprócz klasztorów, znanych jest wiele wczesnośredniowiecznych irlandzkich stanowisk osadniczych i cmentarzysk. Najczęściej były to ufortyfikowane osady otoczone kolistymi wałami i rowami oraz – gdzieniegdzie – przyległymi cmentarzami, na których chowano zmarłych najczęściej zgodnie z eschatologią chrześcijańską, czyli w grobach zorientowanych według osi wschód – zachód, w których układano wyprostowane ciała na plecach, z głowami skierowanymi na zachód. Liczba tych ufortyfikowanych osad odzwierciedla w dużym stopniu istnienie bardzo wielu królestw. Na przełomie VIII i IX w. n.e., w okresie pierwszych najazdów skandynawskich Wikingów, królowie irlandzcy z pięciu irlandzkich prowincji zwanych: Ulster, Meath, Leinster, Muster i Connacht, toczyli ze sobą niemal nieprzerwane wojny.

Wikingowie potrafili wykorzystać rozdrobnienie polityczne i wewnętrzne konflikty atakowanego kraju. W 795 n.e. splądrowali sławny irlandzki klasztor na wyspie Iona, położonej przy zachodnim wybrzeżu Szkocji. Początkowe napady małych grup Wikingów na klasztory i osady usytuowane głównie na wybrzeżu Irlandii, przekształciły się z czasem w najazdy dużych armii, które nie napotykały silnego oporu, pustosząc również tereny położone w głębi lądu. Pod koniec lat 30-tych IX w. n.e. Wikingowie rozpoczęli budowę stałych osad w strategicznych miejscach. W 841 n.e. założyli Dublin, który stał się pierwszym miastem w Irlandii i stolicą ich irlandzkiego królestwa. Wikingowie z Dublina utrzymywali intensywne kontakty militarne, handlowe i polityczne z wikińskim królestwem Yorku w Anglii oraz wieloma innymi krajami północnej i zachodniej Europy. Zaczęli także mieszać się w konflikty pomiędzy władcami irlandzkimi, co ostatecznie doprowadziło do Bitwy pod Clontarf w 1014 n.e., która położyła formalny kres wikińskiej ekspansji w Irlandii. W tym czasie jednak dublińscy Wikingowie przypuszczalnie w większości byli już chrześcijanami, pochodzącymi z mieszanych małżeństw i posługującymi się językiem irlandzkim. Niemniej wpływy Wikingów w Dublinie trwały do podboju Irlandii przez Henryka II, normańskiego króla Anglii, w 1171 n.e.

Okres wpływów Wikingów w Irlandii, przypadający na późną fazę wczesnego średniowiecza (ok. 800 – 1170 n.e.) nazywa się czasami okresem wikińskim.


Copyright by toderen, 2008